परिचय

जिल्ला भू–संरक्षण कार्यालय, काठमाडौँ वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालय अन्तर्गत भू तथा जलाधार संरक्षण विभाग मातहतको “क” वर्गमा पर्ने जिल्लास्तरीय कार्यालय हो। काठमाडौँ जिल्लाको संवेदनशील भौगोलिक अवस्था, वर्षेनी हुने भीषण मनसुनी वर्षा, तीब्र रुपमा वृद्धि भइरहेको जनसंख्या तथा प्राकृतिक श्रोतहरुको जथाभावी उपभोग, आदि कार्यहरुबाट हुन जाने भू–क्षयलाई सक्दो हदसम्म रोकी प्राकृतिक सन्तुलन कायम गर्ने हेतुले २०५३ साल आषाढ महिनाको २७ गतेका दिन (आ.व. ०५२/०५३ को अन्त्यमा) यस कार्यालयको स्थापना भएको हो। समग्रमा भू–क्षयको जलाधारीय अवस्थाको दृष्टिले यो काठमाडौँ जिल्ला खराव अवस्थाको जिल्लामा पर्दछ। 

उद्देश्यहरू

क)   काठमाडौँ जिल्ला भित्रका महत्वपूर्ण जलाधार क्षेत्रहरुको संरक्षण तथा सम्वर्द्धन गरी बाढी, पहिरो, भूक्षय जस्ता प्राकृतिक प्रकोपहरुको चाप कम गर्दै पारिस्थितिक सन्तुलन कायम राख्न सघाऊ पुर्‍याउने।

ख)   जिल्ला भित्रका जलाधार क्षेत्रहरुको वैज्ञानिक व्यवस्थापनबाट भूक्षय कम गरी जमिनको उर्वराशक्ति कायम राख्नुको साथै विकासका पूर्वाधारहरुको संरक्षणमा सघाऊ पुर्‍याउने।

ग)    वातावरण तथा भू–संरक्षण सम्वन्धी कार्यक्रमहरुको बारेमा प्रचारप्रसार गरी जनचेतना अभिवृद्धि गराउने। 

कार्यनीति

माथि उल्लेखित उद्देश्यहरु प्राप्तिका लागि निम्न कार्यनीतिहर अपनाइएका छन् :  उपजलाधार क्षेत्रहरुको अवस्था र प्राथमिकताको आधारमा जनसहभागिता जुटाई एकीकृत अवधारणा अनुरुप कार्यक्रम संचालन गर्ने। 

प्राप्त सिमित श्रोतको कम्तिमा ६० प्रतिशत अंश जिल्लाभित्रका प्राथमिकता प्राप्त उपजलाधारा क्षेत्रहरुमा र बाँकी ४० प्रतिशत अति समस्या भएको अन्य बाँकी क्षेत्रमा प्रयोग गर्ने। 

प्राकृतिक प्रकोप सम्वन्धी सूचना संकलन तथा प्रतिवेदन तयार गर्दै जाने। 

उपजलाधार क्षेत्रलाई योजना तर्जुमा एवं व्यवस्थापनको इकाई मानी कार्यक्रमहरु संचालन गर्ने। 

उपयुक्त प्रविधि, प्रदर्शन, तालिम, भ्रमण, गोष्ठी तथा प्रचार प्रसार, संरक्षण दिवस–समारोह आदिको माध्यमबाट ग्रामीण क्षेत्रमा कार्यमूलक जनचेतना जगाउने र जनसहभागिता जुटाई कार्यक्रमहरु संचालन गर्ने। 

सफल कार्यक्रमहरुलाई मिल्दो हावापानी, सामाजिक एवं भौगोलिक परिस्थिति अनुकूल क्षेत्रहरुमा विस्तार गर्दै जाने। 

वन, कृषि, पशु विकास, जलश्रोत आदि हरित क्षेत्रसँग सम्वन्धित निकायहरुसँग सम्पर्क एवं समन्वय राख्दै सेवा प्रदान गर्दै जाने। 

भू–संरक्षण तथा जलाधार व्यवस्थापन गर्ने कार्यमा स्थानीय वासिन्दाहरुको अधिकतम संलग्नताका लागि भू–संरक्षण सम्वन्धी कार्यक्रमहरुमा अत्यधिक जनसहभागिता परिचालन गर्ने उद्देश्यले मोटामोटी रुपमा तपसिल बमोजिमको प्रतिशत निर्धारण गरी कार्य गर्ने गरिएको छ र कार्यक्रमको प्रकृति, जिल्लाको भौगोलिक स्थिति, श्रोत साधनको उपलव्धता तथा उपभोक्ता समिति/समूहसँग प्रत्यक्ष सरसल्लाह गरी आवश्यकता अनुसार यिनमा घट्बढ गराएर पनि कार्यसंचालन गर्ने गरिएको छ।